Ibadah haji antara syiar Islam paling agung kerana menghimpunkan dimensi akidah, ibadah, akhlak, pengorbanan dan kesatuan umat dalam satu pengalaman rohani yang sangat mendalam.
Haji bukan sekadar perjalanan fizikal menuju Makkah al-Mukarramah, tetapi perjalanan jiwa menuju ketundukan mutlak kepada Allah SWT. Dalam ibadah ini, umat Islam daripada pelbagai bangsa, bahasa, warna kulit, budaya dan latar sosial berhimpun di tempat sama, memakai pakaian hampir sama, melafazkan talbiah sama dan menghadap Tuhan yang sama. Inilah gambaran besar tentang hakikat umat Islam sebagai satu ummah yang dipersatukan oleh tauhid, bukan oleh sempadan geografi, darjat sosial atau kepentingan politik sempit.
Allah SWT berfirman yang bermaksud: “Dan berpegang teguhlah kamu sekalian kepada tali Allah dan janganlah kamu berpecah-belah.” (Surah Ali Imran ayat 103)
Ayat ini menjadi asas besar bahawa perpaduan umat Islam hendaklah dibina atas ‘tali Allah’ iaitu al-Quran, sunah, akidah yang sahih dan prinsip kebenaran. Kesatuan yang dituntut Islam bukan kesatuan palsu yang menggadaikan prinsip, tetapi kesatuan yang berpaksi kepada iman, keadilan, ilmu, akhlak dan tanggungjawab bersama. Justeru, perpecahan yang lahir daripada taasub, keangkuhan, perebutan kuasa, kepentingan diri dan sikap merendahkan sesama Muslim adalah bertentangan dengan roh Islam.
Dalam konteks semasa, umat Islam berhadapan pelbagai cabaran, termasuk tekanan pemikiran, serangan budaya, kezaliman terhadap masyarakat lemah, kemiskinan, kejahilan, fitnah media dan permusuhan terhadap nilai agama. Maka, menghadapi ‘musuh Allah’ hendaklah difahami secara berpandukan syarak, iaitu menentang kekufuran, kezaliman, kebatilan, hawa nafsu, kerosakan moral dan segala bentuk permusuhan terhadap kebenaran dengan cara yang sah, berakhlak, berhikmah dan tidak melampaui batas.
Rasulullah SAW menggambarkan hubungan sesama Muslim seperti satu tubuh. Baginda bersabda yang bermaksud: “Perumpamaan orang beriman dalam kasih sayang, rahmat dan belas kasihan sesama mereka adalah seperti satu tubuh; apabila satu anggota sakit, seluruh tubuh turut berjaga dan merasai demam.” (Hadis Riwayat Bukhari dan Muslim)
Hadis ini amat relevan dalam membina kesedaran bahawa penderitaan umat Islam di mana-mana tempat tidak boleh dilihat sebagai isu asing. Namun, keprihatinan itu hendaklah diterjemahkan melalui ilmu, doa, bantuan kemanusiaan, pendidikan, diplomasi, pembelaan keadilan dan pembangunan kekuatan umat secara tersusun.
Haji juga mengingatkan umat Islam kepada asal usul kemanusiaan yang satu. Allah SWT berfirman yang bermaksud: “Wahai manusia, sesungguhnya Kami menciptakan kamu daripada seorang lelaki dan seorang perempuan, dan Kami menjadikan kamu berbangsa-bangsa dan bersuku-suku supaya kamu saling mengenali.” (Surah al-Hujurat ayat13)
Di Tanah Suci, kepelbagaian umat Islam terserlah dalam bentuk yang paling indah dengan pelbagai bahasa bersatu dalam doa, pelbagai bangsa bersatu dalam tawaf, pelbagai budaya bersatu di Arafah dan pelbagai latar kehidupan bersatu dalam sujud kepada Allah.
Dalam khutbah terakhir Rasulullah SAW ketika haji wada’, baginda menegaskan prinsip persamaan manusia dan menolak keangkuhan perkauman.
Kesatuan dalam haji juga dapat dilihat melalui disiplin mematuhi peraturan, menjaga keselamatan, menahan emosi, mengutamakan orang lain dan mengelakkan pertengkaran. Allah SWT berfirman yang bermaksud: “Maka sesiapa yang mewajibkan dirinya mengerjakan haji pada bulan-bulan itu, maka tidak boleh melakukan rafath, tidak boleh berbuat fasik dan tidak boleh berbantah-bantahan ketika mengerjakan haji.” (Surah al-Baqarah ayat 197)
Ayat ini menunjukkan haji bukan sekadar ibadah ritual, tetapi latihan mengawal lidah, nafsu, sikap dan emosi. Dalam lautan manusia yang sangat besar, kesabaran dan akhlak menjadi asas perpaduan.
Pandangan ulama muktabar turut menegaskan bahawa ibadah haji mengandungi hikmah penyatuan umat. Imam al-Ghazali dalam perbahasan tentang rahsia ibadah menekankan bahawa haji mendidik hati supaya tunduk, merendah diri dan meninggalkan kebergantungan kepada dunia. Ibn Qayyim pula menjelaskan bahawa syariat Islam membawa kemaslahatan, keadilan dan rahmat; maka setiap ibadah yang benar pelaksanaannya pasti membina manusia yang lebih adil dan berakhlak. Dalam kerangka ini, haji sepatutnya melahirkan umat yang bukan sahaja sah hajinya, tetapi berubah cara berfikirnya iaitu lebih tawaduk, lebih prihatin, lebih bersatu dan lebih kuat mempertahankan kebenaran.
Cabaran haji pada zaman moden turut memperlihatkan keperluan kesatuan umat dalam bidang kesihatan, teknologi dan pengurusan risiko. WHO menyenaraikan langkah pencegahan berkaitan penyakit pernafasan, penyakit bawaan makanan dan air, serta keadaan berkaitan haba untuk keselamatan jemaah haji dan umrah. Ini menunjukkan bahawa kesatuan umat hari ini bukan hanya bermaksud bersatu dalam slogan, tetapi bersatu dalam ilmu, kepakaran, penyelidikan, pengurusan, kesihatan awam dan kebajikan jemaah.
Haji yang mabrur bukan sahaja membawa pulang keampunan, tetapi juga membawa pulang kesedaran bahawa umat Islam ialah satu tubuh, satu saf dan satu ummah yang memikul amanah rahmat untuk seluruh alam.
Penulis Penyelaras Program Khas Bahasa Arab, Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, Pusat Pendidikan Universiti Malaya, Bachok, Kelantan
© New Straits Times Press (M) Bhd
