Petaling Jaya: Setiap kali kes keracunan makanan berlaku, analisis bahan makanan yang terlibat akan dilaksanakan bagi mengenal pasti punca pencemaran. Dan apabila bercakap tentang analisis bahan makanan moden, ramai mungkin membayangkan instrumen canggih seperti LC-MS/MS, GC-MS atau teknologi kecerdasan buatan (AI) yang mampu mengesan bahan kimia pada tahap yang sangat rendah. Namun, ramai tidak menyedari bahawa ketepatan sesuatu keputusan analisis sebenarnya sering bermula jauh lebih awal, iaitu semasa proses penyediaan sampel dan pengekstrakan.
Dalam dunia kimia analisis, terdapat ungkapan terkenal iaitu “garbage in, garbage out”. Maksudnya, jika sampel yang dimasukkan ke dalam instrumen tidak disediakan dengan baik, maka keputusan analisis juga tidak boleh dipercayai walaupun menggunakan instrumen paling mahal dan moden. Hakikatnya, proses pengekstrakan merupakan “jantung” kepada analisis bahan makanan moden. Langkah ini bertujuan memisahkan bahan sasaran seperti racun perosak, logam berat, PFAS, bahan pengawet atau sisa antibiotik daripada matriks makanan yang kompleks sebelum dianalisis menggunakan instrumen berteknologi tinggi.
Dalam analisis bahan makanan, matriks merujuk kepada komponen seperti lemak, protein, gula, pigmen dan bahan semula jadi lain yang boleh mengganggu proses analisis. Jika proses pengekstrakan tidak dilakukan dengan baik, bahan sasaran mungkin gagal dikesan, rosak semasa analisis atau bercampur dengan bahan pengganggu yang menyebabkan keputusan menjadi tidak tepat. Perkara ini bukan sekadar isu teknikal di makmal. Ia mempunyai implikasi besar terhadap keselamatan makanan dan kesihatan pengguna. Sebagai contoh, kegagalan mengesan sisa racun perosak atau logam berat pada tahap rendah boleh menyebabkan makanan tercemar terlepas ke pasaran. Dalam situasi tertentu, keputusan analisis yang tidak tepat juga boleh menjejaskan tindakan penguatkuasaan, eksport makanan dan keyakinan pengguna terhadap keselamatan produk makanan.
Menurut laporan dalam The Analytical Scientist sempena persidangan ExTech 2026, proses penyediaan sampel dan pengekstrakan masih menjadi antara cabaran terbesar dalam bidang kimia analisis. Walaupun instrumen analisis semakin sensitif dan canggih, kejayaan sesuatu analisis masih banyak bergantung kepada bagaimana sampel disediakan sejak awal lagi. Cabaran utama bukan lagi sekadar “bolehkah sesuatu bahan kimia dikesan”, tetapi “bolehkah bahan itu diekstrak dengan betul daripada makanan yang sangat kompleks”.
Setiap jenis makanan memerlukan pendekatan pengekstrakan yang berbeza. Sebagai contoh, analisis bahan pencemar dalam susu yang kaya lemak memerlukan pendekatan berbeza berbanding ikan, sayur-sayuran atau coklat. Ini kerana setiap makanan mempunyai komposisi kimia yang unik dan boleh memberi gangguan berbeza kepada proses analisis. Sebab itu, proses pengekstrakan sering dianggap sebagai bahagian paling kritikal dalam analisis bahan makanan. Ketepatan sesuatu keputusan bukan hanya bergantung kepada “kepintaran” instrumen, tetapi bagaimana sampel dikendalikan sebelum memasuki instrumen tersebut.
Dahulu, teknik pengekstrakan tradisional seperti Soxhlet dan pengekstrakan cecair-cecair banyak digunakan dalam makmal analisis makanan. Walaupun berkesan, teknik ini memerlukan masa yang panjang, penggunaan pelarut organik yang banyak serta menghasilkan sisa kimia yang tinggi. Kini, dunia kimia analisis sedang bergerak ke arah pembangunan teknologi pengekstrakan yang lebih pantas, hijau dan lestari. Teknik moden seperti pengekstrakan mikro fasa pepejal, pengekstrakan berbantu ultrasonik, dan penggunaan deep eutectic solvents (DES) semakin mendapat perhatian kerana mampu mengurangkan penggunaan pelarut toksik dan menjimatkan tenaga.
Pendekatan ini juga selari dengan keperluan global terhadap teknologi yang lebih mesra alam dan mampan, khususnya apabila makmal perlu menganalisis ribuan sampel makanan setiap tahun. Selain itu, perkembangan teknologi automasi turut mengubah landskap analisis bahan makanan moden. Banyak makmal kini mula menggunakan sistem pengekstrakan automatik bagi meningkatkan kecekapan analisis dan mengurangkan ralat manusia. Dalam makmal keselamatan makanan moden, ratusan sampel mungkin perlu dianalisis setiap hari. Automasi membantu memastikan proses pengekstrakan menjadi lebih konsisten, cepat dan kurang bergantung kepada faktor manusia yang boleh menyebabkan variasi dalam keputusan.
Bagi penyelidik kimia analisis, perkembangan ini membuka ruang besar kepada pembangunan bahan pengekstrakan pintar, pelarut hijau dan sistem automatik yang lebih sensitif serta selektif. Penyelidik di seluruh dunia kini berlumba-lumba membangunkan teknologi yang bukan sahaja tepat, tetapi juga lebih selamat untuk manusia dan alam sekitar. Hakikatnya, walaupun dunia kini dipenuhi instrumen berteknologi tinggi dan AI, proses pengekstrakan masih kekal sebagai asas kepada ketepatan sesuatu analisis. Dalam dunia keselamatan makanan moden, kejayaan sesuatu analisis sering bermula daripada bagaimana sampel itu diekstrak sejak awal lagi.
Hakikatnya, apabila pengguna melihat sesuatu produk makanan disahkan “selamat”, keyakinan itu bukan hanya bergantung kepada kecanggihan instrumen atau teknologi AI di makmal. Dalam banyak keadaan, ketepatan keputusan sebenarnya telah ditentukan lebih awal, iaitu semasa proses penyediaan sampel dan pengekstrakan dilakukan. Dalam dunia keselamatan makanan moden, analisis yang baik tidak bermula di dalam mesin, tetapi bermula daripada bagaimana sesuatu sampel itu disediakan sejak awal lagi.
Oleh Prof Madya Dr Noorfatimah Yahaya
Prof Madya Dr Noorfatimah Yahaya ialah Pensyarah Kimia Analisis di Jabatan Toksikologi, Pusat Kanser Tun Abdullah Ahmad Badawi (PKTAAB), Universiti Sains Malaysia (USM), dan boleh dihubungi di noorfatimah@usm.my
